Bungo-Bungo Nan Alah Layu
Oleh: Andika Putra Wardana
Di sabuah nagari nan damai jo sajuak di Ranah Minangkabau, iduiklah saurang laki-laki nan tapandang banamo Padhil. Inyo saurang pangulu mudo nan cadiak, pasiah babahaso, jo disagani dek niniak mamak sarato kaum. Inyo acok diundang ka alek nagari, manjadi juru bicaro di banyak musyawarah, sahinggo namonyo harum di saluruah wilayah Luhak Nan Tigo.
Di baliak kabarhasilannyo, Padhil punyo saurang bini banamo Mareta, padusi Minang nan lembut jo setia. Mareta barasa dari kaluarga guru surau. Inyo digadangan dalam lingkuangan religius nan manjunjuang tinggi nilai adaik basandi syarak, syarak basandi Kitabullah. Dari parnikahannyo samo Padhil, Mareta dikaruniai duo anak: Nilam jo Aldo. Nilam, si suluang, dikenal lamah lembut jo penyaba. Samantaro Aldo, adiaknyo, cadiak tapi kareh kapalo, ndak jauah beda e dari ayahnyo.
Salama batahun-tahun, rumah tanggonyo bajalan kayak rumah-rumah lainnyo di nagari. Kadang panuh tawa, kadang pulo digalayuti dek sunyi. Tapi Mareta tetap setia, jo Padhil tetap pulang.
Namun, parubahan mulai nampak katiko Padhil mulai acok ka Padang, manghadiri forum-forum adaik jo saminar budayo. Di sinan ia mangenal Julia, saurang padusi nan muda dari Pariaman nan baru mambukak usaho butiak jo aktif dalam kagiatan seni. Wajahnyo rancak, tutua katonyo lembut, jo salalu tau caro mambuek Padhil maraso mudo baliak.
Julia bukanlah padusi sambarangan. Inyo tau caro maambiak hati laki-laki kayak Padhil. Satiok patamuan, inyo manyajikan senyuman nan mambakeh. Padhil, nan awalnyo hanyo kagum, lamo-lamo mulai galisah satiok kali ndak maliek Julia. Inyo mulai pulang laruik malam, jo ndak jarang pulo manginap di Padang jo daliah agenda adaik.
Mareta tau, ado nan barubah.Bukan dari kato-kato nan diucokan, tapi dari caro Padhil diam. Dari caro inyo manghindari tatapan katiko makan malam, dari acoknyo inyo pulang nan indak basuaro, dari baun parfum asiang nan parlahan-lahan manggantikan wangi khas tubuahnyo. Dari caronyo manyantuah atau lebiah tapeknya, adak ado manyantuah bahunyo katiko lewat di dimuko dapua. Rumah nan dulunyo panuah tawa kini hanyo barisi gema langkah kaki.
Malam itu, hujan turun rintiak-rintiak. Udaro lambaok nan lewat di calah-calah jandela kayu. Mareta duduk di kursi rotan tuo nan punyo banyak kanangan. Inyo manunggu dalam diam, ditamani datak jam dindiang jo siso aroma kopi nan alah dingin. Katiko akhianyo suaro pintu muko dibukak, langkah kaki Padhil tadanga barek. Inyo pulang jo badan nan latiah, wajahnyo kusuik, sarto mato sayunyo nan lah Indak manyapo lai.
Mareta mangumpuan kabaranian. Bukan kabaranian untuak malawan, tapi kaberanian untuak manyuarokan luko nan alah tarlalu lamo dipendam.
“Bang,” suaranyo lambek, nyaris ilang ditalan angin, “masihkah rumah iko rumah bang juo?”
Padhil manoleh pelan, kayak tajago dari lamunan. Inyo mamandang Mareta jo tatapan kosoang, kayak urang nan alah ndak kenal jo isi rumahnyo surang.“Apo maksud kau?”
Mareta tasanyum paik. Sanyum nan diegang jo siso-siso kakuatan hati saurang bini nan hatinyo sadang dihancuaan.“Denai indak manuduah. Tapi denai tau… ado padusi lain.”
Haniang mamanjang. Hanyo suaro hujan nan tadanga mangatuak gantiang. Ndak ado bantahan. Ndak ado kajutan. Ndak ado aia mato dari Padhil. Inyo hanyo tadiam. Lalu, dengan mudahnyo saolah mangecekan hal remeah, inyo tagak dari duduaknyo. Bahunyo tagak, tapi matonyo manulak batamu samo pandangan Mareta.
“Kalau kau alah tau,” katonya data, “Indak parau den sambunyian lai. Aden nio manikah loliak, Mareta.”
Di situlah dado Mareta kayak ditusuak kato-katao. Sakitknyo malebihi sahgalo bantuak pangkhianatan nan parnah inyo bayangkan. Tapi nyo ndak manangih. Inyo hanyo manarik nafas lambek, mancubo tagak di ataeh sarpihan hatinyo nan alah baserak.
“Bang,” katonyo sambia manatap mato suaminyo dengan panuah luko, “bukan adaik kito mambiarkan rumah ratak karano nafsu. Bang tau itu. Saurang pangulu nan taladan, bukan palanggar. Abang bisa manikah baliak, karano hukum mambuliahan. Tapi hukum ndak parnah maapuih kasiah sayang, ndak parnah manutuik luko dalam rumah patamo. Denai indak ridha, Padhil. Denai indak sanggup mancaliak rumah ko kahilangan maknanyo.”
Padhil mangaruikan kaniangnyo. Wajahnyo mulai mamerah. Inyo maraso dinasihati, maraso dibantah, maraso martabaiknyo diusik. Jo suaro maninggi, nyo manjawek:
“Ridhamu ndak ka mangubah niekden! Aden laki-laki, den punyo hak. Jan kau ajari den soal adaik, Mareta!”
Sasudah itu, ndak ado satu pun kato, Padhil bajalan ka kamar. Langkahnyo kareh, saolah nio maninggakan bukan hanyo ruangan itu, tapi juo hati nan salama ko setia manantinyo. Pintu kamar tatutuik dengan bunyi nan barek, sadangkan Mareta duduak tadiam.
Inyo indak manangih. Alun. Tapi dalam diamnyo, aia mato mulai mambasahi hatinyo. Nyo tau, malam tu bukan hanyo rumah nan manjadi sunyi. Tapi cinto nan dulu hangat, kini lah barubah manjadi dingin.
Kaisuakan harinyo, sasudah malam nan panuah luko, Mareta duduak di ruang tamu jo mato nan lah bangkak. Di tangannyo, salembar karateh surek bawarna kakuniangan jo tinta nan alun kariang. Tangannyo gamata, tapi tulisannyo tegas, surek tu ditujukan ka Padang Panjang, untuak satu-satunyo urang nan mungkin bisa mangguncang kareh kapala Padhil, kakaknyo sandiri, Wulandari.
Inyo tau, hanyo Wulandari, padusi nan gadang dalam petatah petitih adaik, nan barani tagak di hadapan adiaknyo, sarato manampanyo jo kato-kato tajam tapi panuah cinto. Mareta ndak nio mandebat lai. Nyo hanyo nio manyalamaikan rumah nan lah mulai guyah.
Babarapo hari kamudian, oto mambaok Wulandari tibo di halaman rumah tu. Mareta menyambuiknyo jo paluakan panjang. Dalam paluakan itu, pacahlah tangih nan salamo ko Mareta tahan. Ndak paralu banyak kato, paluakan duo padusi tu alah cukuik manjalehan sadolahnyo.
“Basabalah, Mareta,” bisiak Wulandari, “kalau bukan kito nan manjago marwah rumah ko, sia lo lai?”
Katiko Padhil pulang, nyo maliek kakaknyo duduak di ruang tangah, wajahnyo langsuang barubah. Ndak ada basapoan, hanyo karutan di kaniang jo langkah kaki nan malambek.
“Uni...,” katonya kaku, “ado apo kamari mandadak?”
Wulandari tagak. Badannyo tegap, walaupun rambuiknyo alah bauban. Suaranyo lembut, tapi manyimpan gamuruah.“Padhil, ang nio manikah baliak? Satalah sadonyo nan Mareta agiahan ka waang? Sasudah anak-anak nan lahia dari rahim biniang ko? baakok waang tega kayak ko?”
Padhil banapas panjang. Inyo indak manatap mato kakaknyo.
“Uni, iko bukan urusan uni. Den hanyo nio iduik bahagia.”
“Bahagia kecek ang?” Wulandari mandanguih. “Bahagia nan dibangun di ateh aia mato biniang? Di ateh badan anak-anak ang nan kahilangan ayahnyo? Itu bukan bahagia namonyo. Itu balaa Padhil!!.”
Padhil nio mambaleh, tapi lidahnyo kaku. Wulandari talalu bana untuak dilawan. Mangkonyo inyo memiliah diam. Tapi diam nyo bukan bararti goyah. Inyo tetap malangkah manuju tujuannyo yoitu manikahi Julia.
Babarapa bulan kamudian, hiruak pikuak nagari mulai taraso. Rumah gadang nan disiapkan. Undangan nan lah tasaba. Saluang babunyi dari sore sampai malam, jo suaro galak dari pamuda-pamuda tadanga di halaman. Randai pun lah mulai dilatiah. Alek pangulu mudo manjadi paristiwa gadang nan tasabuik saantero nagari.
Tapi di dalam rumah nan parnah disabuik urang rumah bahagia itu, kasadiahan mangandaok. Nilam jo Aldo mulai mangarati, bukan hanyo lewat kato-kato urang, tapi dari tatapan kosoang ibunyo, sarato kahaniangan nan ndak biaso dari ayahnyo.
Suatu sore, katiko matohari manggantuang latiah di langik, Aldo manatok langil-langik rumah nn bakato jo suaro serak:
“Ayah lah ndak paduli jo kito lai...”
Nilam, nan duduak basimpuah di sampiang ibunyo nan tabariang lameh, mancubo mananangkan.
“Jan mangecek kayak gitu... Ayah kito... Nyo hanyo tasasek dijalannyo...”
“Tasasek nan disanjuang urang kampuang,” sahuik Aldo jo garaman. “liek sajo inyo, sorak-sorai manyiapan aleknyo. Tapi ndak ciek pun nan tau rumah ko sadang kakaram.”
Nilam ndak menjawek. Inyo tau adiaknyo batua. Tapi hatinyo tarlalu rapuah untuak manyalahan siapo pun.
Malam tu, inyo mambaranikan diri. Nyo baduo manunggu ayah nyo pulang dari rapek panitia alek. Katiko Padhil mambukak pintu, wajahnyo latiah tapi pueh, kayak urang nan tangah tajago dari mimpinyo.
Namun mimpinyo batabrakan jo kanyataan, katiko maliek kaduo anaknyo basimpuah di muko pintu.
“Ayah... toloang...” suara Nilam serak. “Jangan tinggakan kami yah. Kami masih butuah Ayah.”
Aldo manambahan jo nada berang nan ditahan, “Liek Ibu... Nyo lah sakik. Inyo manangih tiaok malam. Inyo maimbau namo Ayah dalam laloknyo...”
Padhil hanyo mamatuang. Inyo maliek ka arah kamar, lalu ka wajah anak-anaknyo. Tapi ndak ado aia mato. Ndak ado pelukan. Hanyo wajah kaku nan nampak tabiaso mambantangi hatinyo dari raso basalah.“Iko jalan ayah, anak-anak...” katonya data. “Kalian harus baraja manarimo. Hiduik memang indak salalu kayak nan kito harapkan.”
Kamudian nyo malangkah masuak. Daun pintu tatutuik parlahan. Tapi bagi Nilam jo Aldo, suaro pintu tu kayak palu kamatian, manutuik harapan tarakhir kalau ayah nyo masih punyo hati nan samo kayak dulu.
Alek balangsuang megah. Langik carah saolah marestui, padahal bumi diam-diam manahan luko. Di halaman rumah gadang baru nan manjulang indah, saluang mangalun panjang, disambuik hantakan gandang jo galak lapeh anak-anak kampuang. Padhil badiri tagak, manganakan baju pangantin bawarna merah jo ameh. Di kapalonyo batengger deta kabesaran, simbol kuasa jo martabat. Di sampiangnyo, Julia tampil mampasona dalam balutan songket nan mewah, wajahnyo baseri-seri kayak pangantin nan yakin jo masa depan.
Padhil diarak dari surau ka rumah gadang nan baru dibangun khusus untuak parnikahan iko. Urang-urang basorak. Padusi-padusi manabukan bareh kunik. Anak-anak balarian mamunguik pitih logam. Sadolahnyo nampak bahagia. Tapi ndak ciek pun darinyo tau, ado rumah nan sadang hancua dek luka nan dalam.
Di rumah nan lamo, rumah tampek cinto nan saharuihnya tingga, Mareta duduak tamanuang di ruang tamu. Inyo ndak mamandang apo pun. Pandangannyo kosoang, saakan saluruah dindiang rumah alah barubah manjadi batu nisan. Di hadapannyo hanyo kahaniangan. Ndak ado suaro, hanyo datak jantuang nan barek jo angok nan tapuih dek batin nan ramuak.
Nilam jo Aldo duduak di sampiang ibunyo. Kaduonyo ndak manangih, karano tangih nan alah kahabisan aia. Kaduonyo hanyo mamangku Mareta, mancubo manghangatkan badan nan mulai mambaku.
“Ibu… kito masih punyo Ibu…” bisiak Nilam jo suara serak, mamaso senyum walau aia matonyo mangalia.
Tapi Mareta ndak manjawek. Matonyo tetap luruih, saolah sadang mnatok sasuatu nan ndak taliek dek siapo pun. Inyo parlahan tagak. Langkahnyo tanang, tapi ado sasuatu nan manggigia dalam diamnyo. Inyo bajalan manuju dapua, manyantuah laci kayu, maegangnyo parlahan.
Tangannyo maraiah pisau. Mato pisaunyo mangkilek di bawah cahayo ramang-ramang. Tapi kilatan tu bukan pantulan cahayo, malainkan pantulan putuih aso.
“Jikok rumah lah ndak do artinyo… lebiah baiak kito pai batiga. Diam-diam. Tanang-tanang.”
Kato-katonya lembut, tapi tajam, kayak suaro angin malam nan manyelinap masuak ka dado. Aldo tagak jo mato nan tabalalak, nadanyo naiak penuah katakutan.
“Ibu! Jan Ibu… Ibu lah gila ko?!”
Mareta ndak manjawek. Inyo hanyo manoleh sabanta, sorot matonyo lah kayak padusi nan dulu mamasak sambia manyanyi. Itu adolah tatapan urang nan alah kahilangan sagalanyo, harapan, cinto, jo arah hiduik.
Tapi Nilam, anak padusi sulung nyo, justru malangkah mandakek. Aia matonya balinang, badannyo gamata, tapi langkahnyo tagok. Inyo mamangku ibunyo arek-arek.
“Kalau Ibu maraso itu jalan tarbaik… Nilam pasti ikuik. Nilam ndak nio Ibu pai surang ka tampek nan sunyi."
Pisau itu bagetar di tangan Mareta. Inyo manahan angok. Dunia alah baranti. Kamudian, Jo isak tangih nan lambek, inyo hunuskan pisau tu ka paruik anaknyo.Jaritan Aldo mamacah malam.
“Nilam! Ibu! Apo nan kalian lakuann?!”
Aldo balari ka pintu. Inyo maegang gagang pintu sakuek tanagonyo, tapi pintu tu takunci dari dalam. Inyo manendang, inyo malakaknyo, inyo manangih.“Ibu! Bukak pintunyo! Jan lakuann itu buu! Ambo mohonn!”
Inyo jatuah basimpuah, basujuik, wajahnyo panuah aia mato jo karingek.“Ibu! Jann! Ampun, bu! Jan bunuah ambo bu…!”
Tapi Mareta alah kahilangan kendalinyo. Inyo bajalan lambek ka arah Aldo nan Sadang gamata, ndak banyak kato, pisau tu manambuih badan anak laki-lakinyo. Ciek tusuakan nan manghantikan dunia saurang ibu jo duo anak nan parnah saliang mamaluak di malam badai.
Mareta manangih. Tapi tangihnyo ndak manganduang harapan. Itu lah ndak tangih urang nan hiduik. Itu tangisan dari jiwa nan alah tanggalam.
Inyo mamandang langik-langik rumah, rumah nan dulu dibangunnyo basamo Padhil jo cinto. Kini rumah tu manjadi saksi kamatian cinto nan parnah ado.
“Mati ciek, mati baduo… mati batigo manyudahi…” ucap Mareta lambek, saolah sadang mambacoan doa nan ndak akan parnah dijawek.
Jo ciek hambusan napas tarakhirnyo, inyo hunuskan pisau tu ka badannyo.
Sunyi.
Hanyo darah nan mangalir, mambantuak aliran ketek di ateh lantai papan nan parnah dipijak jo harapan-harapan nan indah.
Muhidin, pambantu tuo nan alah mangabdi sajak Padhil jo Mareta masih mambangun rumah tanggonyo dari awal, tibo dari pasa sambia mampikua bareh jo sayua. Langkahnyo ringan, kayak biaso, karanyo nyo pikia hari tu kayak hari-hari lainnyo, tanang, sadarhana. Tapi katikonyo mandakek ka rumah, hatinyo takajuik.
Ado sasuatu nan aneh.Langkahnyo tahanti katiko inyo maliek darah mangalia dari calah bawah pintu. Warnanyo merah pakek, kayak bayangan duko nan manyalinap diam-diam dari dalam.
“La hawla wala quwwata illa billah…!” serunyo kareh. Wajahnyo pucek. Jamarinyo gamata katiko maawai pintu.
Inyo dobrak pintu jo bahu nan alah renta, tapi panik. Pintu tu tabukak jo bunyi patah. Di hadapannyo, tigo tubuah tabujua kaku, Mareta, Nilam, jo Aldo. Lantai basah dek darah, dindiang diam ndak bergeming. Baun besi, amis darah, jo kamatian mamanuahi ruangan.
Muhidin mamakiak. Suaronya mangguncang langik.
“Tuhaaaan…!”
Jaritannyo maimbau warga. Dalam waktu singkek, urang-urang badatangan. Wulandari tibo jo langkah nan taburu-buru, lalu mamakiak histeris katiko maliek adiak ipanyo jo kaduo kamanakannyo alah tiado.“Ya Allah… Maretaaaa… Nilam… Aldoooo!”
Tangihnyo manggema. Tubuahnyo lunglai dipaluak dek padusi kampuang. Tapi dalam karumunan tu, tadanga suaro nan mamacah suasana:“Pasti karajo si Muhidin ko! Inyo dulu nan mambukak pintu!”
“batuaa! Sialolai kalau ndak inyo?”
Muhidin takajuik, sudahtu nyo malangkah mundua. Matonya mamohon pangaratian.“indak ambo doh! Demi Allah nan Maha Maliek! Ambo baru tibo baru!
Ambo dari pasa tadi! Ambo liek darah dari luaa!” suaronyo parau, gamata di muko tuduahan nan sangaik manyayaik hati.
Katagangan maningkek. Tapi dari karumunan, tibo urang tuo bajangguik putiah, batungkek, basaruang songket usang, Datuak Pucuak, niniak mamak tatuo nan paliang dihormati di nagari itu. Suaronyo tanang tapi tegas:“alahh. Jan manuduah tanpa bukti. Imbau si Padhil kamari.”
Muhidin langsuang maangguak. Ndak manunggu lamo, inyo balari sakuek tanago ka arah rumah gadang baru, tampek alek nan sadang mariah.
Di sinan, saluang masih badendang. Padhil tagak di tangah paro tamu, manari ringan jo sanyum nan leba. Julia di sampiangnyo, tasipu dalam sanyum bahagianyo. Tapi sanyum tu hancua katiko Muhidin tibo jo wajah kayak urang nan baru maliek kamatian.
“Tuan… pulanglah. Sasuatu alah tajadi. Mareta… anak-anak…”
Padhil baranti bagoyang. Wajahnyo mandadak tagang. Nyo ndak manunggu panjalasan panjang. Inyo lari, tanpa malapeh deta di kepalonyo. Inyo lari kayak urang nan dikaja setan.Sasampainyo di rumah lamo, inyo mambaku di ambang pintu.
Mareta!
Nilam!
Aldo!
Tubuah-tubuah itu mambisu, tabariang dalam warna merah nan manodai lantai. Dunia saolah baranti.
Padhil manjatuahan diri ka lantai. Inyo marauang, mangguncang badan bini jo anak-anaknyo.
“Apa nan alah den lakuan ko?! Mareta… ampuni abang… Nilam! Aldo! Jagolah nakk! Iko Ayah alah tibo! Ayah nan bodoh! Ayah nan buto karana nafsu!”
Tangihnyo lia. Inyo maraiah pisau nan masih balumuran darah. Tangannyo gamata maangkeknyo.“Labiah ancak den manyusul kaliann! Den lah ndak pantas hiduik!”
“Tuan! Jan!” sahuik Muhidin, nan langsuang mamacik tangan tuannyo. Pisau tacampak ka suduik ruangan. Kaduonyo bagumua di lantai, antaro kahidupan jo kamatian.Padhil mamakiak. Inyo mangadu. Tapi sudahtuu.. inyo galak.
Galak nan kareh. Galak nan panjang. Galak nan kayak urang nan ndak waras.Urang-urang mamandang nyo dengan ngeri. Laki-laki nan dulu disagani kini kahilangan sagalanyo , sarato akanyo.
Babarapo hari kamudian, di surau tuo nan manjadi tampek musyawarah adaik, masyarakaik bakumpua. Hujan turun rintiak-rintiak di lua. Di dalam, Datuak Pucuak tagak jo tongkek di tangannyo. Suaronyo lambek, tapi manjangkau talingo sampai ka ujuang.
“Anak kamanakan... dangaan elok-elok. Ikolah buah dari kasombongan. Iko akibaik dari adaik nan diabaikan. Rumah tanggo indak hak milik pribadi. Tapi amanah. Titipan. Jo tangguang jawab.”
Inyo baranti, manatap wajah nan alah manunduak ciek-ciek.
“Jikok amanah dikhianati, mako musibah pasti katibo. Indak paduli awak sia, ndak paduli gala apo nan awak baok. Katiko nafsu mangalahkan aka, lah pasti kahancuran hanyo manunggu wakatu sajo.”
Tangannyo manunjuak ka arah lua surau.“Di rumah gadang nan baru tu, alek usai jo sunyi. Tapi di rumah lamo tu... luko ndak akan parnah hilang. Jan bangga manjadi laki-laki jikok hanyo pandai manikam, bukan malinduangi.”